MGA TATARAMON NA PILI: Saen Sinda Hale?

Dai kita magbasang-basang kan mga tataramon ta sinda may sadiring buhay asin may osipon na dai ta mahuna-huna. Tubod kamo kan sinabi ko?

An nagpiknit kan isip kong masirot iyo an tataramon na gayod bihira nang gamiton alagad sa palibot kan Naga bisto pa man asin sa mga kasuratan nanunumpongan pa- an tataramon na KATAGA’ .

1. An KATAGA’

Kun ihubo’ sa Ingles, boot sabihon “WORD”, sa Espanyol, “PALABRA’.

An ina’ ko, kan buhay pa siya, nadadangog ko nasabi: “Ni sarong kataga’ dai nakataram!” (Sa Ingles, “He uttered not a word!”)

Huli ta pirme ko ining nadadangog itaram asin gamiton, nagtubod ako na bikol nanggad an taramon na ini. Alagad, siring sa balakid pang mga tataramon arog halimbawa kan hokom, huwad, dahas, tala’, dalisay, lubos, salapi asbp soboot an “KATAGA” sinubli ta sana sa Tagalog o sa Bisaya.

Paayaw-ayaw na tataramon ta, sa totoo lang, hararom an ginikanan.. mga soanoy pa asin pwedeng hominale pa sa ibang nasyon arog kan Malayo o Indones gibo ngani ta an bikol asin kairibang mga lenggwaheng Pilipino mga saringsing sana man kan antigong pamilya na Austronesian.

Sinukay ko an libro ni Padre Marcos de Lisboa, Vocabulario de la lengua Bicol (enot na edisyon, 1754) na saiyang hinaman sa pormang manuskrito kan mga taon 1602 abot 1616. Ini an nagono’ kong mga entri dapit sa kataga na KATAGA’:

Sa dahon numerado 341 ini an natala’:

SARO Macuri an casaysayan cayian manarosaro cataga tiene grande sentido cada una de estas palabras
(Makuri an kasaysayan kaiyan manarosarong kataga’)

Sa dahon numerado 83 ini an natala’:

CA Se antepone a estas nombres, tauo, bulao, gahen, taga’, siring, harong y otros nombres de vasijas, como dulay, tadyao, quigad etc.
ut. Pira catauo, tolo cabulao, saro cadulay, tolo cataga, dua caharong

Sinayod ni Padre Lisboa na an CA sa tataramon na CATAGA saro sanang PREFIX na an gamot iyo an taramon na TAGA. Syempre, kun baga ini totoo dapat may entri siya kan rootword.

Totoo mananggad, sa dahon numerado 368, ini an entri nya:

TAGA pc. Palabra o razon Dua cataga, dos palabras o razones.
Buybuyan tacang saro cataga decirte he una razon o palabra

Sa sinabi nyang prefijo sana an CA, oyon talaga ini sa gramatika kan bikol. Ilustrasyon kaini iyo an soanoy na patoodon:

Saro kasuaga,
Duwa kasuntoka. kamiseta

Binotbot ko an kadahonan kan anom na libro dapit sa bokabularyong bikol, 1.) Tambobong Nin Mga Piniling Tataramon, Jaime T. Malanyaon (1990), 2.)Diksyunaryo, English.Filipino.Bikol, Komisyon Sa Wikang Filipino (2001), 3.) Etnikong Bokabularyong Bikol, Komisyon Sa Wikang Filipino (2004?)), 4.)An Satuyang Tataramon, Jason William Lobel asin Fr. Wilmer Joseph S. Tria (2000), 5.) Bikol-English Dictionary, Malcolm Mintz asin Jose D. Britanico (1985) asin 6.) Diccionario sa tataramon na Bicol, Sali R. Imperial, Sr.(1975)

An anom pinagsukit kung maigot ta dapat na gayo makua ko sa mga linggwistikang obra an tataramon na “cataga” komo pagpatibay asin pagpatotoo kan nagono ko sa sakong ina asin sa obra ni Fr. Lisboa. Sa enot na apat, mayo nin entri manongod sa “cataga” alagad sa dahon 34 kan librito ni Imperial, Sr. ini an iginuhit nya:

CATAGA adj. cadikit na tataramon

An doro-diksyonaryo ni Imperial may laog na sobra duwang ribong kataga asin tina’wan nyang kahulogan sa Bikol man. Huli ta bako man syang linggwista, medyo kuminulang sya sa pagatid’atid kan toltol asin eksaktong kahulogan kan mga kataga. Ikaag ko igdi an mga entri nya sa dahon 34 asin maheheling nindo kun ano ta siring an tinotomoy ko- bako pati sa tamang pagkasunod-sunod susog sa alpabeto:

Casera…. An nangataman nin mga tauo bilang nangangasera
sa pageroc asin pagcacan
Catod….. tinobtob sa licod
Carta …. Surat
Carat…. Kilatis nin mga mahal na gapo asin bulawan arog
can diamante etc.
Canigoan… dacul na sarahutan
Cabal….. parehong bilang
Cawali… lutoan
Crabansos… gisante
Calderita… luto putaje
Caldit…… kinolditan
Cawan….. lutoan nin pagsapna
Carnival… exposicion nin mga cauat, baile, frutas asin iba
pang mga bagay
Carogcog… cahoy na magayon an bunga
Capa……. ginagamit nin mga hade principe, princesa asin
reyna
Camaron…. putaje
Calson…… gamit nin lalake asin babae
Camiseta… gamit lalaki asin babae
Camada…. tompoc tompoc
Cartilla….. adalan nin mga aki
Caton……. arog can cartilla
Cancel…… division sa harong
Cantor… paracanta
Cantero…. paraparel
Cataga…… cadikit na tataramon
Cabalang… hayop na garo tauo alagad may balucag na
nageestar sa bukid

Medyo napalikaw kita alagad gusto ko sana ipakita kun ano ta arog lang kaiyan an definicion nya sa katagang “cataga” alagad kun anoman, nagpatotoo sana na an tataramon na ini yaon pa sa bokabularyong moderno kan bikol.

Sa libro naman na Mintz asin Britanico, makukua sa ika-504 na dahon an entring ini:

taga, KA- word,words

Medyo bakong gayong sayod asin mabisay an entri nin huli ta, maski binisto an tataramon garo boot ipasabot na dai ni pwede magtindog na solo. Dapat kabit sa KA-. Nag-entri sya nin siring nin huli ta dukotan na talaga ini kun gamiton ngonyan. Seguro kaidtong panahon, iba an nakitang sitwasyon ni Padre Lisboa.

Balik ngani kita ki Padre Lisboa.

Sa iba pang ilustrasyon, si Padre Lisboa mahigos magsusog kan poon kan mga kataga. Halimbawa, ipinahiling nya na an kataga na PASALUIB (Ingles, adj. traitorous n. an underhanded act, treason) hale mansana sa katagang LUIB (d. 238, maluib, hombre doblado de dos caras). Boot sabihon, sarong lalaki na nagduduwang lalawgon sa pagpakiatubang sa tawo.

Kun siring, malinaw sa daan na bikol an CATAGA haloy nang nakagamot na tataramon dawa ngani mayo syang entri sa siring na porma, cataga.

Kun an gamot kan CATAGA, taga , an tama kutang pagtaram kaini siring sa inolay na ini: Tongkosan mo an mga taga’ na tinaram ko ta ini anas totoo (Take to heart the words I said for they are all true.)

Alagad, “natoog” na sa pormang CATAGA, siring kan nangyari sa mandata (mayong data), pasaluib (pa+sa+luib), pag’alaman (pag+alaman, danger. Maski siring, an analisis ni Lisboa tamang gayo.

Ini hinanap ko man sa Waray alagad mayo sa diksyonaryong antigo na ginuhit kan Prayle:

Diccionario español-bisaya para los provincias de Samar y Leyte
3rd ed. 1914, ginibo ni Antonio Sanchez de la Rosa

Sa sarong pocket dictionary na sinurat ni Francis J. Jamolangue, Jr., “English-Tagalog-Ilongo-Cebuano Vocabulary”(2005) an “Kataga” o “word” kan Ingles, “hambal” sa Ilongo asin “pulong” sa Sugbuanon (p. 245).

Sa Tagalog naman, hinadoy ko an Vocabulario de la lengua tagala, na hinasi ni Juan Jose de Noceda (1681-1747). Sa dahon numerado 568, ini an entri:

Palabra unica Cataga

Huli ta mayo siya nin paliwanag kan etimolohiya kan tataramon na ini, garo na ko magtaong konklusyon na an Tagalog sinubli an katagang “kataga” sa bikol. Saro pang ngangalasan ano ta mayo siya naka-entri sa komprensibong Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles(1973) – 1027 na pahina - na labing 20ng taon pinaghimo ni Jose Villa Panganiban?

Sa totoo lang, apat na mga doro-diksyonaryong English-Tagalog hinadoy ko asin an paborito nindang ikaag na katumbas sa Ingles na “WORD” iyo an “SALITA”, bagay na pag-isipon an tataramon na KATAGA mas tal sa Bikol asin Tayabas (magkaranihan baga). An Pilipino/Tagalog sa mga bokabularyo binase sa Manila tagalog.

Alagad, kun ini dai ko nakua sa mga bisayang tataramon, an tataramon na ini, yaon man palan sa Pangasinan (Panggalatoc) pero mayo sa Iloko (“sarita” sainda, siring baga sa Iriga-Bikol pero gamit sana kun may inaanggotan). Mala ta an kinonsulta ko iyo an antigong “diccionario pangasinan-español” na sinurat ni Lorenzo Fernandez Cosgaya (1661-1731).

Sa dahon numerado 113, ini an entri:

CATAGA – PALABRA: sancataga, una, dua cataga – dos palabras

Sa kabaliktaran, Español-Pangasinan, ini an nagluwas:

PALABRA – salita
Palabra sola- sancataga

Kunsiring, Bikol, Tagalog asin Panggalatoc an naggamit kan taramon na “Cataga”. An pigngangalas ko lang ta’daw ta sa tolong lenggwaheng ini, ano ta rapot parati sa bilang an pagsambit kaini: saro cataga, dua cataga, sancataga, tolo cataga?

Posible pati an katagang “cataga” mas gurangan an ginikanan na halimbawa pwede ser hale sa Sanskrito. An mga menor na dila igdi sa Pilipinas possible yaon man sa bokabularyo ninda an tataramon na ini.

Por lo menos, kanigoan pa an oogidon ta sa sarong katagang ini!

Daing liban madudukayan ta ini sa mga prosa, rawitdawit asin orosipon kan mga parasurat. Sa sunod na blog mapili ako nin mga literatura na ini nagagamit.

SARONG RAWITDAWIT

ki Clemente Alejandria




– AN BARONGBARONG-



Kun an langit napakita’ na garo tagob nin pu’ngaw,
Kaibang nagromarom na minadamay an aldaw.
An lalahogon tinatago’ dai sato’ napata’naw,
Iyong nakakapurisaw ninsi mga hara’diton;
Dagos tolos naagagha: Barongbarong, barongbarong!

An mga hayop sa bukid, sa langtad asin kadlagan
Nangadurulag, natago’, nahanap nin paalawan,
Ta kun nahihiling nindang nalilipdan na an aldaw
Maalopoop an langit; handal sinda kan madatong,
An homa’ nin kalangitan: Barongbarong, barongbarong!

Nanabatsabat paglayog an gamgam nanariksarik
Hangal sa panbuhaybuhay ta ribaraw an pagisip;
Napapabayaan pati an siwo’ naniripsirip;
Nagtatangis: Abang ha’dit! abang ha’dit kan panahon!
Pa’no daw kami! Pa’no daw! Barongbarong, barongbarong!

Sagkod kan mga kulagbaw an isip nalalagalag,
Kun maromarom an langit pailihan man an hanap;
An pakpak pinanlulukma’, lingaw na kan pangimburak;
An ha’dit ninda makuri. Sukat, dai na gomirong,
Sa pagkatakot ninda kan- Barongbarong, barongbarong!

Minsan an kabalakidan manlaenlaen na sira’-
Si sa dagat, danaw, salog, si sa agos asin sapa’,
Kun malibog na an tubig nagpanbarobalinaya’;
Ta kun nabaha’ sa ta’bang asin an dagat naso’bong,
An saindang tinaakan ruyat kun may Barongbarong.

An mga kahoy, kawayan anan nanpanhoyokhoyok,
Nanaistais an bikal nanhiwidhiwid naragot,
An mga paropalongpong sagkod kan hababang doot
Namilokpilok an ogbos, rilising kan hinamodyong
Nin doros na nagsasabi: Barongbarong, barongbarong!

An dagat man na masiri’ minaringis nang padagos,
An malinawon na tubig nadagoarom, nalibog,
Ta sa baybayon, na day-yang an dadarakol na bahod.
An pagposi’ minataram: “Magandam kana Baybayon
Huli kan patagolaen, Barongbgarong, barongbarong!

Bako’ sanang arin kundi’ an linalang na gabos na-
si may ginhawa, si dai si mabagsik si maluya,
balang kalunad sa daga’ patin an sadit na tanga
Tarakot na makamalay na pighihimoratong
An baretang panrasiras- Barongbarong, barongbarong!

Orog na kun nakikita na ipinagaalimwan
An mga daggop na baybay sa tinampo o lansangan,
Kaiba kan malalanit garo batiris na oran;
Dangan man kayan an tawo iyong pakakagiromdom
Pagarang sa mahal na Dios huli ta may Barongbarong.

Kaya’ kun an langit asin an aldaw maalopoop
Mahiro’ an panganoron, an dagat asin an doros
Iyo man pagpasabngi an tawo nin pagkatakot
Huli ta sabi sa tuyaw: “Gilagila nin paghokom
Pamukaw sa taga Daga’ an ngaran na Barongbarong.”

Nota: An rawitdawit na ini mukna sa klasikal na estilo ni Clemente Alejandria pinadara nya sakuya kan Abril 20, 1965. Ini, alagad, sambit nya, dati nang pinatala’ niya sa periodikong “Sanghiran nin Bikol” kan 1928, sarong publikasyon kan Imprenta Mariana digdi sa Syudad nin Naga.

Dai ko hinira an pakasurat niya sagkod sa pinakasadit na punto. Kun ano an pakasurat iyo man an inarog ko sana.

Sa saiyang rawitdawit maaanyap an rambong kan saiyang lenggwahe asin an malikay, masiri’ na pagpili kan angay na mga tataramon kan ini tinogda’ niya.

Ini ikinakaag ko sa blog sa paglingoy ko sa sarong tawo na nakatabang na marhay sako, ta siya an sarong kahadoy ko sa pagaadal sa kahulogan kan mga katagang-bikol.

Christmas, A Time To Look Back

Christmas makes you feel cozy and snuggly. You reminiscence the years you were young and your parents acted as Santa Claus giving wonderful gifts you could never afford with your petty allowance. What a pleasant feeling!

I could still recall the joyous gatherings we had in our family, the midnight masses we went to, the media noches and visitations of relatives, giving greetings and brightly-wrapped packages we were all so eager to open up.

Outside our homes, we saw endless rows of flickering lights, lanterns of all shapes hung on trees whilst christmas songs, rent the air bringing cheer and comfort. Christmas trees dotted every living room, decorated with twinkling balls, stars and animal figures. Swags of woodbark flowers tinted in bright hues of red and yellow (poinsettias) hung on doors and walls, often intertwined with multi-colored miniature lights.

Oh yes, the carolers and their young voices belting out songs to remind one it was a different season, a season of giving and receiving gifts. They would go house to house. After their songs, they were handed some amount, and some who were more generous would even invite them to their homes to partake of the extravagant preparations: suman, hamon, morcon, cheese, red wine, fried chicken, fruit cakes, tikoy, fruits of many kinds, etc. As an aside, why was it, and even now, fruit cakes appear on supermarket shelves only on Christmas time?

Christmas engendered generosity and warm fellowship.

The years passed and I have since grown my own family of five kids. I also treated them to the traditional practices of Christmas time as I have known from my parents. We never passed the opportunity to gather at a midnight meal (noche buena) and the banter and the cheer in our gatherings of this sort were always pleasant memories to keep and cherish.

But I know there would be changes as years pass as my children mature and raise their own families. Perhaps there would be times we will not always be together for some may already be abroad, some holding jobs in Manila, and circumstances may no longer permit these happy occasions.

The years also witnessed changes in customs and practices during yuletide season.

Perhaps because of hard times, every year there are fewer and fewer homes putting up lights and lanterns to usher in the season. Less often also we hear the singing of Christmas songs. The season has been caught up in the crunch and it is a pity for the season should be one of cheer and extravagance, of precisely saving the entire year to splurge on this season, because does it not give one an excuse to do so?

Ah, Christmas! It is different here in our country because, being mostly Catholics, we not only hang lanterns and flickering lights and lavishly decorate trees, but also construct a belen to depict the birth of Jesus Christ, He being shown as a baby in swaddling cloth, surrounded by sheperds and the three kings from Asia and attended to by angels hovering above. And baby Jesus is supposed to be cradled on a manger inside a stable for herded sheep.

This is what makes Christmas here vastly different. It is centered on a biblical story of great import to the Christian world. We nurture the faint hope this practice will not be overwhelmed by the creeping tide of secularism, or has it already began here in our country?

America, exept perhaps in Latin America where Catholicism still holds fast, this aspect of christmas time has been lost to the revelers. Only the decorated Christmas tree and the twinkling lights symbolize the yuletide season but crass capitalism has further eroded its significance by commercializing the whole thing.

So in my little kingdom, in the very heart of my home, I always dutifully set up a lighted belen in a prominent area to remind my family Christmas is really about the birth of the Redeemer. If we should be happy and we celebrate, it is because of this most historic event.

Underneath this belen we pile up our gift packages to remind us all gifts emanate from God. Whatever blessings we have are due to His overflowing goodness and generosity.

So every year I look forward to the advent of Christmas whilst it reminds me of delightful memories to cherish forever.