Pararomon Ta An Satong Dunong Sa Sadiring Tataramon

Laba-laba na an pamayo kan sakong artikulo!

Alagad, ano ini? Diit-diit mapaluwas ako nin mga artikulo manongod sa paggamit na toltol kan satong lenggwahe.

Hu? Ano ta adalan ko pa an bikol? Pagkani-aki ko iyo na ini an kinikimotkimot ko, masabi ka kaiyan. Pero bako daw dakul pa kitang dapat maaraman? Pira baga an bilang kan bokabularyo ta sa aro-aldaw? Aber, sa sarong aldaw pira nanggad an nagagamit mong kataga (word) sa pakikiolay sa kapwa? Aboton daw limang gatos? Sangribo?

Makamoromondo’ pero an totoo padiit nang padiit an bokabularyo ta huli ta nalilingawan tana an kadakul na magagayon na mga tataramon. Dara ini kan nagiiba na an kultura ta sa Kabikolan o huli ta dai pormal inaadalan an satong tataramon sa mga kolehiyo o sa mga eskwelahan.

Halimbawa, magpoon kita sa mga kabtang kan hawak/lawas kan tawo. Pira an mata’wan mo nin pangaran?

Sa payo, kun mabanggit mo labi sa duwang polo na parte medyo nakakataas an yaman mo sa pagtaram. Sarosaroon ta: payo (head), buhok (hair), talinga (ear), dungo’ (nose), nguso (mouth), bangi (scalp), ngimot (lips), pisngi (cheek), ko’ko’ (chin), bungot/barabas (beard), bigote (mustache), salang (jaw), angog (forehead), alimpoporo (cowlick), batangbatang (nosebridge), luhaan (area beside nose), sentido (temple).

Magpartikular kita. Sa mata, ano an kairiba? Pirok (eyelash), takobtakob (eyelids), kalintataw (pupil of the eye), kaputian-mata (white ofthe eye),luha (tear)kiray (eyebrow).

Ano an mga deskripsyon rapot (related) sa mata?

May iba-ibang mata: singkit (chinky-eyed), borahat/borarat (wide-eyed), bulakog/botlog (bulging), matampoy (sleepy-eyed). May matang balilang/duling/kilas (cross-eyed), may matang buta/harap (blind). May matang may muting (cataract). Kun anggot, inaapod an mata na “alisakog’ o “malsok’!

Maglikay ta an saimong malsok mapusok (an saimong mata mabuta)!

Sa buhok naman: torangkig (bristle-like), kurong (curled), kirikot (twirled), hunat (straight), hungay (untied and flowing), binoklis (divided). Kun sa kolor naman, igwang itom (black) bulaw (golden), ubanon (white-haired).

Kun anggot man, an buhok nagigin ‘rabunday‘! An ‘rabunday’ rapot sa ‘bunday’ (mane).

Sa liog, ini an mga parte: kagolkol (Adam’s apple), loong (nape).

Sa laog kan nguso: dila (tongue), ngipon (teeth), ngaros (gum), ngaragngag (palate), ba’gang (wisdom tooth), tingo (fang), garawgaraw (uvula), tinga (bits of food between teeth).

Sa kahawakan: kublit (skin), takyag (arms), kalamias (limb), abaga (shoulder), likod (back),piad (hip), talodtod (middle area of back), odog (spine), paro-pakpak (shoulder blade), hirog (side of body), daghan (chest), suso (breast), utong (nipple), bali’wang (clavicle, collarbone) habayan (waist), tulak (stomach), moro/guramoy (finger), gusok (rib), yokyok (armpit), siko (elbow), kamaoo (fist), kamot (hand), palad (palm) tindarakul (thumb), gigis (smallest finger), lokonlokonan (soft area opposite of elbow or of knee), dapan (sole of feet), bukobuko (bony joint of wrist/elbow/knee), posod (navel).

Sa ibaba kan pusod asin habayan, uya: po’son(abdomen), bolbol (pubic hair), potoy (penis, if male), pepe (vagina, if female), bayag (testicles), ka’ka’ (crotch), hita’ (groin), lobot (buttock), igot’igot(anus), paa (upper part of leg), tabay (lower part of leg below knee), lokonlokonan (fold behind knee), tohod (knee), dugay (shin), bool (heel), bukobuko (bulging bone at feet joint), kata’ban (part opposite shin).

An kublit naman pwedeng may: ponggod (blackheads), bu’ni (herpes), kulogo (warts), pigsa (boils), pamalit (birthmark), pekas (freckles), balos (water tinea), hiras (rashes), libaka (skin allergy).

An bitis naman pwedeng may alipong (athlete’s foot) o an dapan may lapak o kubal (callouses).

An talinga pwedeng pinalong (cut off), koping (folded).

An dungo naman igwang sungad (dilated upward), ponggok (snubbed nose), tarigwis (sharp and pointed), o kamatison (bulb nose).

An tindog kan tawo pwedeng kubakob (hunched), tiso (straight-bodied), asin pwede lapisayon (tall and slender), lampyagaw/lanyog (towering), pinsod (full-bodied), tikitiki (scrawny), tagiltilon (thin and bony), bonogbonog (fat and wobbly), makisikisi (agile and nimble), ba’rod (slowpoke).

An hawak naman pwedeng hurad (bent backward) o iswad (buttocks outward) asin an saiyang takyag kimay/kiyot (crooked) o an tabay sakang/engkang (bowlegged) o paglakaw nagkiki’lay (limping) o kun nagkahelang pisikalmente siya biyadi na (disabled) o padag (dai na toltol paglakaw o ginogoyod an sa ibong na bitis).

Kun nakahotad na lang sa katre o dai na nakakalakaw, siya sinasabing lopog (paralyzed)na.

Pagsaisip naman an kadi’nan (defect/handicap), siya pwedeng yoyod pagkaniaki (congenital retardate), kulapos isip (mentally retarded), o momong (idiot).

Alagad kun listo sa isip, siya matale (bright), mataliongod (talented), marorop (deep in comprehension), marigmat (quickwitted) asin mahusay (highly qualified).

Kun saensaen na kita nakaabot. Diyan mo maheheling na an kultura ta may sadiri man na kina’ban. Dai man kita basta mapipilawan kun sa dunong. Dakul man ngani kitang mga kataga na mayong katumbas sa ibang tataramon sa Pilipinas, maski pa sa Filipino o Bisaya.

Halimbawa, hanapa daw an eksaktong katampad kan taramon na “baroknitan” (virago) sa ibang tataramon igdi sa Pinas? Pero nagpapararayo na kita!

Buhay-buhay Ni Rosalio R. Imperial, Sr.

Si Sali’ (iyo an popular na gaha kan saiyang mga katood) sarong parasurat may tunay na talento, dunong asin arte sa pagsoro-sorogpon nin tataramon. Mala ta an pagsurat para saiya, garo sana pagmais-mais.

Ano an saiyang pagkatawo? Ano an kalakawan kan saiyang buhay? Ano an mga kabatiran nya?

Siya namundag sa Pili, Camarines Sur kan Septiembre 4, taon 1902. An saiyang ama iyo idtong dainang Epifanio Imperial taga Ligao asin an saiyang ina iyo idtong dainang Batazara V. Roya, taga Libmanan, Camarines Sur.

Nagadal sa Seminario kan Naga sa pagpadi alagad kan magadan an saiyang ama dai nakatapos kaya nagdakit sa eskwela publika. Sa elementarya sa Camarines Sur HIgh School siya nakatapos na kun saen siya an valedictorian. Pagabot high school sa parehong eskwelahan, nakasegundo año sana siya. Nagdakit naman siya sa Camarines Norte High School asin ta paggraduar niya, siya an valedictorian giraray.

Kan siya yaon sa Fourth Year HIgh School sa Camarines Norte siya an Presidente kan High School Dramatic Club. Siya man an nagluwas sa mga zarsuela bilang actor principal.

Nagin siya Maestro Principal sa Daet Elementary asin sa Labo Elementary School asin sa Indan Elementary School, gabos yaon sa Camarines Norte. Kan 1927 nagbalik siya sa Naga asin saro siya kan nagorganizar kaidtong Camarines Sur Catholic Academy na ngonyan iyo an Ateneo de Naga (ngonyan Ateneo de Naga University na). Nagin siya Principal asin School Registrar igdi.

Kan 1931 mientras na siya Principal kan Camarines Sur Catholic Academy, nagkandidato siya sa pagka Vice-presidente kan Municipio nin Naga, Camarines Sur ginana niya an saiyang kandidatura.

Kan taon 1935 naghale na siya sa pagkaPrincipal sa Academy asin nagdedicar na siya sa politika. Kan 1936 nagin empleado sa Buro de Planta y Industria asin kan 1940 nagdimitir siya sa saiyang puesto asin nagkandidato sa pagka Alkalde sa Naga, Camarines Sur. Ginana niya an eleksyon asin nagtukaw siyang pagkaAlkalde sa Naga kan Enero 1, 1941.

Pagabot kan Hapon kan Guerra Mundial II nagdimitir siya sa asin kan nagbwelta an mga Americano kan Mayo 7, 1945 sa Naga siya man giraray an nagin alkalde kan Ciudad nin Naga kan siya nombrahan kaidtong Hon. Manuel A. Roxas, Presidente kan Pilipinas.

Nagadal siya sa abogasya alagad nakaabot sana siya sa tercer año.

Sa Colegio nagmajor siya sa Ingles,Literature asin Composition, asin nagadal kadikit sa Journalism.

Nagin siya Editor kaidtong peryodiko lokal na Bicolandia, Bicol Independent asin Contributing Editor sa Sanghiran Nin Bicol. Nagin pa siya Editor duman sa peryodiko lokal na Bugkos.

Ginagamit niya sa pagtaram asin pagsurat an Bikol, Tagalog, Ingles asin Kastila.

Sinapi sa: Biografia Can Autor, sa “inside front cover” kan Rawitdawit Nin Puso. Cecilio Publications. 1970. Liban sa magkapirang hinira huli ta sala an detalye, haros kinopya sana kan blogger na ini an saiyang hayokong na byograpiya.

Dakulon an saiyang sinurat asin paenot kong matomoyan, saro siya sa magkapirang Bikolanong nagpalis sa Bikol kan duwang nobela ni Rizal na iyo an “Noli Me Tangere” asin “El Filibusterismo”. (Ano daw kun may makukua pang mga kopya kaini?)

Sa sunod na blog, sarosarong babanggiton ko an mga toklos(works) niya sa literatura.

ANO AN TIGSIK?

An tigsik saro nang forma literario na nagpoon kan mga panahon na an mga apoon ta natiripon sa sarong inaapod na abatayo. Igdi yaon an irinoman, oromawan, karantyawan, kaorogmahan na daing siring.

Sa abatayo (feasting), namundag an tigsik. Inaapod pa man an tigsik na “kansing”. Kun sa Ingles, toast. Itataas an baso sa pagtigsik -an uso pa kaidto basong kahoy, gibo sa naga o narra. Sa aragitong na ini, saro saro natigsik; magsalang pag-omaw, pagkalwag, o pagtuyaw sa anoman na bagay o kiisay man.

An tigsik bakong simpleng pagtaram. Ini pasilyak i-nginunguso. Ini sarambit (rhyming), parati mapangisi, may silyab nin dunong asin igdi maanyapan an liksing-isip kan paratigsik. Bako ining osipon ta halipot sana ini.

An abatayo kumboot magdamlag, sagkod na maboyong nin husto. Kun kasoarin nagrararom an banggi, an mga paratigsik palingpaling naman, pero orog na marigmat an isip, mahalnas an dila; sinda matatabil na asin bakong harayo pati mga kababayehan nakikisabatan man sa tirigsikan.

Ano an laman nin mga tigsik? Dawa ano na sana. Basta an importante malatoy ini, may pakol sabi kaiyan, may lagatob. Pag magayon an tigsik yaon an purusngakan, ngarakngakan, torolodan, sirikohan. Haros mapatod an hinangos sa harakatak!

An tigsik, pagburat na, nagigin makolor na, sabi kaiyan. Medyo naguuru-usmak na gibo kan kaburatan.

Magdangog kamo sa nagtitirigsik na mga burat; mapiling-piling sana kamo ta kun kasoarin bururat, naruluwas an orag!

Ini an magkapirang tigsik nakua ko sa mga paraburat:

Tigsik ko (ngaya) sa buskay,
Aro-aldaw rinuruskay!

Tigsik ko ki Ana,
Nagsakat sa tuba,
Nalislis si saya,
Nahiling si bi-aba!

Tigsik ko sa tigsik,
Si’mong laway,
Nagtataralsik!

Tigsik ko sa susong
Matibo’gong
Abang siram g…..!

Tigsik ko sa mata,
Burahat makahiling,
Idto palan may muting!

Tigsik ko ki Maria,
Bihag an puso ko niya,
Ay, sagkod noarin ako
mahidaw saiya!

Tigsik ko sa orag-oragon!
Maglakaw labay-labayon,
Pinolpog nin mabooton!

Tigsik ko ining kagayonan
Kaining sakong kahampang
Tanganing dai nya malingawan
Sagkod ako magadan.

Tigsik ko an romero
Itinanom ko sa gilid kan tinampo
Ano daw an birtud kaining romero
Ta nagparahiro huli ta igwa na nin bago!

Sa tigsik naheheling an masanggaya asin magian na pagdara nin buhay kan mga Bikolano. Sabi kaiyan, easy-going, mangiriton, maki-amigohon. Naheheling man igdi na maski anoman na remalaso, rugmak nin bagyo, linog, baha, paltik sa oma, o tsunami
pa gayod, nakangirit pa y rinirirong na sana an pagtios.

May nabakal ako kaidto nin sarong librito sa Cecilio Publications na puros tigsik an napalaman, “1000 tigsik” an titulo. Kanogon ta dai ko na nakukua. Garo sinurat magsala ni Rosalio Imperial (dating alkalde kan Naga) o ni Antonio Salazar, sarong taga Bombon, Cam. sur. (Kun makua ko i-blog ko an hitsura nya)

An sitwasyon sa pagtigsik hinahagad na halipot sana an tigsik, garo sarong paputok na naboag bigla. Sala an pagsurat tigsik na ipinorma na sa sarong rawitdawit ta an rawitdawit boot nganing sabihon dakul ka nang pigparasabi.

Ano pa, an terminong “rawitdawit” rapot (related) sa taramon na “yawit“.
Naromdoman mo an sinasabi na “kun ano-ano (ngayang) yawit!”? Sabi kaiyan, endless commentaries.

Kaya, an tigsik hayoko, bigla, mapanas, maharang, asin mapangisi.

Kulibat ko palan, hinanap ko an entri kan katagang “tigsik” sa librong pinaluwas kan Komisyon sa Wikang Filipino “Etnikong Bokabularyong Bikol” (2004). Makangalas ta iba an kahulogan tinao ninda sa taramon na ini (d. 232):

tigsik – toast; Fil – ihawin; Al – landag; Sor, Mas – ihawon;
CN – ihawin, sugba; CS – asal, darang; Cat – tigsik

Sa Catanduanes daa, an taramon na “tigsik” gustong sabihon “sugba, tosta, asal, dangdang” kun sa Naga/Camarines Bikol! Naloktawan na gayo an ibang kahulogan kan terminong Ingles na “toast” (a proposal to drink to a person, etc. or a sentiment just expressed before so drinking). Tama talaga ini? Tinitigsik, inaasal?

Garo medyo napasala’ igdi an WKF. Seguro hapoton ta an mga taga Catanduanes kun iyan an ginagamit ninda! Ogidon nanggad ini ta an sunod na hapot, ano an Ingles “toast” (pagtaas baso saka pagtaong onra, pagtuyaw, pagpangisi) sa Filipino saka sa iba-ibang dyalekto igdi sa bikol,na kun igdi sa Naga/Camarines “tigsik” o “kansing“?

Sa sakong pagtubod, pororopot an partikular na entring ini sa librong pinaluwas kan WKF.

AN MGA PARASURAT TA- SA IRISAY SINDA?

Para sa kaaraman kan mga bagongtubo, importanteng maray ipabisto ta sainda kun sa iirisay an mga kamagurangan tang nagpayaman sa literaturang bikolnon.

Paglaog kan 1900, igdi nagpoon an pagsaringgaya kan literatura ta asin luwayluway nagpoon nang magsurat bako sanang mga nobena o mga “Agi-agi” kan mga prinsepe kun saensaen na motyong hale, kundi mga rawitdawit, orosipon, nobela, tigsik, asin mismo dapit sa pilipinong salaysay saka kultura.

Ginagamit asin sinusurat na bako manongod lang sa pagbabanal (totoo kawiliwiling katuyohan) kundi sa pagpahayag kan mga malodok na sentimiento, mga kaisipan na magatol dapat ibuyagyag o kun anoman yaon sa daghan na dai marirong.

Maogma an siring na kalakawan sa lantad nin pagsusurat ta orog na gominantad an kalidad kan literatura lalo na ta an mga bagongtawo (hagbayon)habo naman gayod magparakimotkimot sa gilid, kan nobena. Ini bako ta habo nang magsaDiyos ta an puso asin kalag pirme nang hinahanap an saiyang sinasandigan asin pig-aarangan, kundi an bulos nin panahon iba nang gayo.

Pero dai ta pagmenoson o ikasupog an nagtalikod na mga siglo na kun saen an satong
kamagurangan iyo an nagpadanay asin nagpabaskog kan guhit bikolnon.

Laygay an mate nin kalag kultura sa sarong etnikong grupo asin ini dai mapapara’ ta natural asin tal sa sarong tinuboan. Baldado an sarong isip kun tatao sana magsurat sa lenggwaheng dai tinuboan asin subling tuyong inadalan. Ka-omaw’omaw an sarong tawo totoo kun siya matalasay (fluent) sa dakul na tataramon, sarong polyglot. Pero mas orog ka-omaw nanggad kun siya bako sanang pahamraw o salipawpaw (superficial) an kanoodan sa tinubo na adal o tinubo na pagsurat, kundi naghingowa’ na susogon an henyo kan saiyang ginikanan.

An dunong na ini syempre masasapi’ ta sa mga sinurat (writings) asin binatok (paintings) kan satong nakakamatua.

Ano an mga sinurat ninda? Ano an mga kinurit ninda? Nati’mos lamang an mga siring? May nagmakulog lamang na mati’mos ini para sa masunod na kapagarakian (generation)? Sa irisay sinda?

An Salaysay (history) nin sarong banwa bakong sangkap, hawal masabi ngani, kun politikal na aspekto sana an tina’wan nin doon sa trato pero daing girong pag-abot sa bagay kultural.

Igdi gayod kita nagkulang ta aliwalas (neglectful) kita. Tikapo kita sa pagkanood kun sairisay asin ano an mga sinurat kan satong mga nakakagurang sato. Bagay na ikamundo pero bagay man na magtao sato nin makuring agyat asin angat na hipnoan kan presenteng mga tubo’ an nakakabi’sol na pagkukulang na ini.

Sa mga nakakagurang sato yaon an utang tang boot. Ta sinda an nagtimos, nagsaray kan dunong y kulturang yaman na diyan kita masarig asin magono’ nin kusog asin bagsik sa satuya mansanang paghabol (weave) nin mga kamuknaan nin isip asin boot.

Kaya sa masurunod na blog ko ipapabisto ko sarosaro an mga parasurat nabantog sa talento asin kakayahan asin nagparapaluwas na nin mga sinurat sa mga peryodiko asin magasin kan panahon.

Enot kong ipapabisto saindo iyo si Rosalio R. Imperial, Sr., nagin Alkalde igdi sa syudad nin Naga. An ama nya taga-Ligao asin an ina, taga-Libmanan. Saro siya sa mahigoson magsurat.

Alagad, halat kamo kan sunod na blog tabi.

Mga Kantang Bikol

KULIBANGBANG

Ining kulibangbang
makuri an lipongaw,
sa tanogd nin burak na
naglalayawlayaw
pusong nagtitios sain nanambitan.

An hamot mo jasmin abaa na
sa pusong may sakit nakakaranga
tibaad mahale an sakit ko pasironga.

NAGDUDUSA

Nagdudusa an puso ko
nagtatangis huli simo
dai ako nagpepensar
na ako mo pabayaan
sa kinaban.

Ay ay ay ay pobreng
buhay
haen ka na mahal na
sakong kadamaydamay
daing iba ika sana
an maranga kan puso kong
nagdudusa.

*Hale ini sa Balalong, sa paluwas kani kan Abril 1, 1977 asin parte kan Coleccion Nin Mga Kanta ni Luis G. Dato.

AN UNREAD HISTORY BOOK

I was rummaging thru my collection of old newspapers and I saw this pile of yellowing, musty copies of a local paper very popular in Naga city way back in the late 1970’s and 1980’s.It was Balalong, a weekly founded by Juan F. Triviño in 1975.

Balalong was my favorite paper and I made concious effort to collect them for it had a soft spot for Bikol history and culture. I flipped over some pages of some issues. I was curious to know what articles then took their fancy to write. In the issue of April 1, 1977, I saw a very interesting item by Luis General, Jr. (now deceased) in his column “Yesterday In Today”.

This article of his struck me as an eye-opener of our situation even today. But he was making a doleful observation of something which happened over 30 years ago.

I quote him:

“Ten Bikolistas from 3 provinces attended their monthly meeting last Saturday. In a shelf in the conference room of the Archbishop’s residence where the meeting was held, they found some 300 copies of Dr. Domingo C. Abella’s Bikol Annals, as undisturbed as when they were deposited there 23 years ago soon after the book came out of the press. The late Msgr. Pedro P. Santos , then Archbishop of Caceres helped pay for the publication expenses, and Dr. Abella delivered to him a sizable part of the 1,000 copies printed.

“Archbishop Alberto last Saturday described the book in the Bikol equivalent of “unputdownable” – once you pick it up and start reading it, you would not like to put it down – but only if you are civilized enough to realize the value of history. That about one-fifth of the meager 1,000 copies printed are still lying unread in a shelf in the archbishops’s house 23 years after the publication date is damaging proof of the Bicolano’s historical illiteracy. In fact, this was the main reason why Idoy Abella never came to write the second column (he must mean the second volume- blogger) of Bikol Annals.”

It’s a pity the author was so discouraged he no longer attempted to put into book form the remaining archival material he had so painstakingly collected from primary sources. What happened to them? Perhaps they could still be retrieved and someone close to the family could still work on them to make them see the light of day.I am sure they would be of immense value, not only to the students of history but also to ordinary Filipinos.

And what is the Bikol Annals all about? It deals on Philippine ecclesiastical history with special bias for the Bikol see of Nueva Caceres. Altho it talks mainly of bishops, priests and church affairs, in the words of the author, it also perforce bring out “many interesting slants on the civil government, social life, and cultural development of Bikolandia through the centuries of its colonial history.”

Abella was waxing enthusiastic and almost declared he would come out with other volumes as he gave us an inkling of what to expect.

As he stated in the preface of Volume 1, “The latter volumes will consist of a collection of documents- papal bulls, briefs and apostolic letters, royal decrees, reports of bishops and governors general, and chronicles of missionaries- relating to topics and issues either directly or indirectly affecting the Bikol provinces. The purpose is to fashion a documentary arsenal for the ready reference and correct guidance of students of our regional history.”

Abella spent his personal fortunes to dig out these materials from the archives of Spain, Rome and Mexico. One could just imagine the frustration he felt due to the outcome of his first major work.

TAKAL- BINGKAY NA KWARTA KAN MGA GUGURANG?

Igdi sa Camarines sur, uso pang saysayon an sitwasyon na kun mayong papel na kwarta, nasabi: “Anas takal an yaon ko sa bulsa.”

Boot sabihon, kun sa Ingles: “What I have in my pocket are all coins.”

“Mga takal (ngaya) an ipadara mo sako ta pan-uli.”
Sa Ingles, “Send to me coins for making small change.”

Sa pagtubod ko na soanoy naman ining tataramon, binoklit ko an libro ni Lisboa, Vocabulario de la lengua bicol, asin sakong hinanap an kataga na ini.

Uya an nakua ko asin an saiyang kahulogan (d. 366): TACAL

“Unas almejas, que tienen la concha no lisa con una canalilla no lisa, como el ponao.” Sa Bikol,mga bingkay(daa) sinda na an tibulaka bakong sarama, na may mga kalikali na magaspang arog baga kan punaw.

Alagad, sa libro na Mintz asin Britanico, Bicol-English Dictionary (1985) natala’ ninda an duwang entri(d. 508):

takal (sp-) clam
takal any big coin

Huna ko baga an terminong ini rapot sa kwarta asin barakalan poon pa kan mga taon 1600. Ini daw an panahon tiniponan kan Vocabulario ni Lisboa. Gustong sabihon kaini, an ibang kahulogan, bilang kwarta, kan katagang takal, huri na nag-abot. (Asin sa paggamit kan kataga ini ngonyan, mayong distincion kun sadit o dakulang sensilyo an “takal”, siring sa sinabi na Mintz.)

Nagsabong sako, bako kaidtong enot na panahon (tiempo ni Balakbak, sabi kaiyan)an ginagamit komo kwarta mga buskay(cowrie shells) asin bingkay(clams)?

Kun siring, si mga Bikolnon kaidto an sarong klaseng bingkay na inaapod nindang TAKAL iyo an ginagamit nindang kwarta. Pag-abot kan kwartang Kastela, sa teoriya ko, pasuba nindang inaapod na mga “takal” an mga sensilyo (o, coins) ta naroromdoman ninda an karagting kan mga takal agid sa karagting kan mga sensilyo, orog na ta an mga apoon ninda ginamit man talaga an mga bingkay komo kwarta!

Sa Tsina, amay pa sa 500 BC, gamit ninda bilang kwarta an mga buskay (cowrie shells) asin sa mga amay na koloniya kan Amerika (dai pa natogdas an Estados Unidos)ginamit ninda mga bingkay (clams) na bisto sa pangaran na “wampum”. Sa “wampum” (clamshell)ngani guminikan an expresion na “shelling out”- magpaluwas kwarta. An nagpoon maggamit kan wampum iyo an mga Amerikanong Indyan. Kumbaga, “naolakitan” na sana si mga dayong Puti.

Kita mo, arog man kaini an pag-tunga kan katagang “takal”. Dai natala’ ni Lisboa an siring na kahulogan posible ta an arog kaning aplikasyon sa paggamit nauso sana kan lakop nang maray an mga monedang Kastila.

Nganing matawan ko kamo nin ideya kun ano an hitsura kan TAKAL asin PUNAW, nagpasaod ako agang amay igdi sa Naga (mga alas singko) asin naglibot ako ta pighanap ko kun may pigtitinda pa kan mga ini. Dakul pa palan tinda kaini. Masiram ngani daa an mga ini na sabawan (may dahon sili) o barbekyuhon!

Puwes, maheheling nindo sa itaas an mga hitsura ninda. An sa wala, punaw asin an sa too, iyo an takal. Pareho sinda maputi-puti alagad an mga kalikali ninda magka-iba an direksyon. An takal pala paibaba an mga kalikali asin risang marhay an mga gulodgulod nya. Magaspang talaga. An punaw naman pabalagbag saka pinong marhay an kuritkurit. Mas saditsadit pati’ an takal sa punaw. Pagsinasantik, mati’nis talaga an tagingting, garo mansana kalingkaging nin mga sensilyo!

The Balkanization Of The Philippines

As espoused by David Martinez, some would now propose to partition the Philippines into several independent republics, each a separate state from the rest.

The balkanization of the Philippines is not a sealed guarantee of economic prosperity for the independent political entities.

Indeed, why should we break up? There seems to be something seriously wrong in the dialectics of these writers who, upon examining the country’s serious ills engendered by the terrible mistakes of our past leaders, would simply assume a certain solution as germane to the problems on hand.

First, they seem to mix up ethno-linguistic problems with politico-economic matters, or would suggest the two are inseparable. Or, one is used to buttress the arguments of the other.

Perhaps we have to disabuse first our minds of hypotheses not yet proven to be valid when run up against the stark realities on the ground. Or at the least we go easy in embracing outright, ideas which seem to seize the moment but may not be practical to apply.

I rail against the continuing injustices being inflicted upon our people, especially against the powerless and the marginalized. I feel deep anguish whenever I read of what one calls the “globalized” sexual exploitation of our children, men and women.

I continue to ask why many Filipinos have to go abroad to look for work, leaving their families behind; we can never fathom the emotional and psychological distress they experience!

We must also ask our leaders why wealth and jobs are not equitably distributed; when we look around there is so much deprivation and very few opportunities. There is something seriously wrong in a system when only about ten percent own and enjoy ninety percent of the nation’s wealth and resources.

But confronted with these complex problems, can we apply to them simplistic solutions such as breaking away from the whole? Or, proposing that if we look after our own ethnic group, championing its own culture and language, we become suddenly empowered to take care of the multifarious problems in the economy and in governance?

Two current thoughts are spreading about. One, is federalism. The other is more extreme- complete separation from the state. Both use historical analysis in their attempt to understand the overwhelming complex problems the state is confronted with, and, sadly, both concluded the present set-up of government is not responsive or even appropriate to the temperament and character of our peoples.

I would not now proceed to dissect these proposals or venture an opinion. For you people out there, which do you believe would really solve our problems? Let us think deep and hard, for we may be jumping on a horseless cart.