Kan Mayo 18 abot 20, ginibo an Ikatolong Juliana Arejola-Fajardo Workshop Sa Pagsurat-bikol duman sa Training Center kan CSSAC, Pili, Camarines sur.
Naalok man ako ni Jason Chancoco, sarong amigo na nagtotolod kan okasyon, na mag-ayon. Kaya tolong aldaw ako “nawara” sa Naga, yaon sa CSSAC, Pili. Maogma baga an pagtiripon duman sa Workshop ta hininguto na gayo kun pano man ngaya magkumpos nin rawitdawit. An tema iyo an teknikal na aspekto sa pagkawingkawing nin sarong tula’ na tama sa porma asin tama sa pandangog.
Idtong pigsumitir na mga rawitdawit pigrukitdukit asin pighimay kun saen nagkulang asin kun saen pwede pang pakarhayon na ngani matawan nin maray na pakasurat, mapagayon susog sa paghimate asin sa pagpili nanggad kan mararahay o maninigo’ na mga tataramon na pano nin kahulogan asin tagong simbolismo, mapukaw sa puso nin parabasa.
Mala ta haros maghiribi an kagsurat na iba ta natutuyawan na gayo kun saen nagkulang. Kritisismo na medyo palan magabat sa boot akoon kan suminurat ta aram ta man baga nalatob na gayo an siring na ehersisyo sa dangog, pangaran asin kakayahan nin sarong parasurat.
Pero, palibhasa nagpoporoon-poon pa man lang sinda, areglado lang ta ini an makakatabang sainda sa pagpagantad kan kalidad kan saindang mga sinurat asin tinogda’.
Sa parte ko garo sana ako paradalan, nagmamasid kan mga aktibidad asin kasibotan, kinakapa’ pa baga an importansya asin halaga kan siring na Workshop; dai man ako nagpadara nin rawitdawit, medyo supog ta mayo pa akong halawig asin hararom na kabatiran sa siring na pag-ngangata’(attempt) sa lantad nin literatura.
Ultimong aldaw, nagpirit akong magboses bilang reaksyon sa nakaaging Workshop ta gustong makakua man nin pa-ontol na tuyaw an mga kagtolod kan Workshop.
Duwang tema an binuksan ko na nakita ko dapat gayod ilakip sa siring na Workshop:
Enot, magtaong lektura sa mga nagbabali sa Workshop an manongod sa salaysay nin literatura nin bikol.
Sikyera, mata’wan sinda nin diit na pakaaram kun ano, saiirisay, anong mga klase, kasuarin sinururat an mga toklos (works) panliteraryo kan Bikol. Dai pwede nanggad na an modernong parasurat mayo lamang nin agimadmad sa bagay na ini.
Halimbawa, siisay an masasabi tang Ama kan Literaturang Bikol? Poon 1900, ano an mga nasurat na? Mga komedya, plusa, o mga nobena lang baga ini? Ano an mga rawitdawit kaidto anas lang pan-simbahan? Ano baga an kaibahan kan ariwaga, tigsik, dotok, tagolaylay sa ibang klaseng literaturang bikol? Dawa ngani an mga nasambit mas na itinataram (o iinaawit) ki isinusurat, ano an impluwensya ninda sa pagsurat? Sairisay an mga parasurat kaidto?
Malinaw na an modernong parasurat dai pwedeng mayo lamang pagkagamiaw kan AGI-AGI asin GIRA kan literaryong bikol. Pinaknit mo sinda kumbaga sa panahon asin nagsusurat sinda sa contextong kawang, mayong panakin asin mayong ginugunoan.
Dai ta man gayod menoson an mga paghingoa kan mga kamagurangan ta. Seguro, may maguguno man kita nin materyal sa mga sinurat ninda na lalong mapayaman kan mga susuraton ta ngapit.
Ikaduwang tema na dapat ka-rapot sa pagtais nin pagsurat iyo an dikit na giya o pata’naw kan tamang paggamit kan lenggwahe mismo na iyo baga an kasangkapan kun baga sa pagtogdok nin estraktura. Bako sana sa punto nin gramatika kundi sa punto nin bokabularyo, naguguma’ nya an sanga-sangang kahulugan kan kada tataramon na ginagamit.
An sarong poeta, nobelista, o para-osipon sa papel kumbaga, medyo dapat may sangkap asin maninigo na pakanood kan mismong lenggawaheng saiyang ginagamit sa pagtahi asin pagsuru-surogpon, ngani makahaman nin magayon na komposisyon. Dawa masabi tang may lisensya an parasurat, orog na an pararawitdawit, sa pagmukna’, dai man gayod pwede na rabaraba sana, maski saen makasorabag sa pagguhit an saiyang bolpen.
Sabihon tang an teknikal na kakayahan importante sa pagkawing nin rawitdawit pero importante man an bastanteng kaaraman kan mismong lenggwahe. Lalo na pati sa rawitdawit mas magabat an pangangaipo sa paggamit nin tataramon. Dapat malikay, masiri’, asin maingat kun arin an kataga’ na iguguhit.
Halimbawa, kun an gustong ipahayag iyo an “grabeng kaanggotan”, pwede gayod mas bagay isurat “nagsolwak an dugo ko” imbes magsurat “orag na gayo ko saiya.” O “rupit na siwo’,” imbes sabihon sanang “basa-basa siya.”
An sa itaas ilustrasyon sana kun ano ta maray na gayo medyo mayaman kita sa tataramon ta mas orog kitang makakapahayag kan satong nasasaboot kun kita nagbibilog nin rawitdawit, o anopaman na literaryong gibo.
An mga puntong binuksan ko duman sa pagtapos kan Workshop pinagtawan man nin reparo ni Carlo Arejola, saro sa panelista, na nagpadalagan kan kasibotan. Sabi niya, gayod sa ika-apat na workshop iaayon an mga temang ini ngani magtaong mas hararom na adal sa mga mabarali.
An keynote speaker palan duman sa workshop iyo si Prof. Ma. Lilia F. Realubit, Ph.D. na sa saiyang pambukas na pataratara, nagsabi “Ikatolong taon na ining pagtiripon kan mga parasurat Bikol sa tabang kan Premio Arejola na matawan nin lugar asin oras na magkaorolay asin magkasararo an satong mga isip asin boot manongod sa tema ngonyan na taon: An Parasurat Sa Bagong Panahon: Nagpupublikar, Nadadalan, Nadadangog, Yaon Sa Tahaw Kan Kasiribotan.”
Logod, magin pertinente an parasurat Bikol, yaon nanggad nakikitusay sa tahaw nin kasiribotan tataong magpulso kan kutabkutab kan banwaan.
