ORAGON- A Word Pregnant In Meanings

The pre-Hispanic Bikols associates the word “orag”with sex. And the sexual urge. It is neither a dirty word, a word to shun, nor a word not fit for polite crowds. Way back then, sex was regarded as just one of those human needs and, like hunger for food, it should be satisfied in the course of human affairs..

The attitude towards sex was much simpler then, until the Spaniards came along and Puritan values were imposed by them upon bikol society. We get a glimpse of how the old bikols regard sex in the sexual practices they had .

They naturally enjoyed sex in an uninhibited way,. As ethnographer William Henry Scott said, the bikol women thoroughly enjoyed sex with male partners who were wearing “sacra” and disdained those who did not wear them during intercourse.

Now for those who are no longer familiar with this term (sacra’, syn.: ‘tikala’), this word still survives in bikol vocabulary to mean “a ring around handles of bolos or knives”- made of metal or rattan (‘binaklaw’)) This prevents the handle to split apart during heavy blows of the sharp instrument. One can immediately see the apt symbolism in applying it to a sexual gadget.

(One also recalls those “little rings” made of “goat’s eye” with hairs intact being sold in Ongpin. For those who are mischievous in sex play, this “hairy ring” tiokles a female sex partner no end )

The Spanish Franciscans immediately sensed the pre-eminent role of the “oragon” in old bikol society, that of the “hiyangta’”, “maginoo” and “dato’” who were of the highest social status because they earned their titles for being brave in wars and were allowed to wear tattoos on their faces and had the distinct privilege to own as many concubines they wanted, a harem, in fact, for their sole delectation.. They were the real “oragon” of pre-Hispanic times.

Thru religious brainwashing, the Spanish friars drummed upon the bikol people of the sinfulness of being “maorag”. One comes across the admonition in the bible, thus: “Dai magpakalalaw sa dalnak nin kaoragan.”.

But the word “orag” or “oragon” has expanded to so many meanings and contexts..

Its primal meaning associated with sex to denote “virility, lust, sexual prowess, masculinity” thereafter got linked to the concepts of ‘bravery, foolhardiness, fortitude, rashness, impudence, recklessness, temerity, venturesomeness, boldness, audacity, courage, intrepidity, rudeness, sauciness, insolence, and related patterns of behavior.

Now, “oragon” has morphed many times over. You find variants of the word of varying degrees of application and nuances:

Orag-oragon, one who swaggers and shows off
Naoorag, one who is extremely irritated
Inoragan, one who gets his come-uppance; or one who is beaten black and blue
Nagoorag-orag, appearing bold and impudent; one who is flip-flopping; also to mean ‘not functioning properly’
Oragan, to beat up a person
Oragan!, an expression of disbelief
Inooragan, subject to intense vexation, or intense urge or feeling
Naorag, got put off, get pissed off
Maorag ka?, to mean,”will you take my dare?”
Maynoragan ka pa!, meaning “you be damned!”
Payngorag. Plentiful, in great abundance
Oragi, an order to beat up or maul a person

The word “nangingirag” (< kirag, to be in heat) is obviously a cognate of “orag”, the former also strongly denoting an urge for sex. And the word “orog” is distanly related but the meaning takes on a more neutral tone not related to sex but sharing the same intensity.

Aside from these various contextual applications, we have variants in expressing the sense of the word: orati’, orastig, oyagon, orastigon,

It may be noted that the Tagalog word “astig” was borrowed from the Bikol word “orastig,” which is clearly a mutation from the word “oragon”. The Diksynaryo-Tesauro of Jose Villa Panganiban (ed. 1973) did not enter this as a Tagalog word for then it was a slangy word drawn from a nonTagalog source. This goes to show that a language borrows from any source for its own fullness of expression and convenience.

The term “oragon” is gradually taking on a dignified meaning and we now hear of oragonrepublic, oragon award, oragon (oragonon) magazine, and lately, I saw a commercial billboard along Elias Angeles here in Naga City carrying the name “Orastigon- the Bikol Republic.” But I am sure it is not selling a quick fix on sex!

Advertisements

Sa Bangging Tagnong

Mata ko nagmamansay
Sa bangging madiklom
Madangog an bura’ lamang
Kan barukikik sa malomlom

Hinahanap kan sakong puso
An ribok sa harayong maromarom
Alagad, toninong an bangging tag-nong!
Ni dikit na agagha, dai nadangog sa panganoron.

Horasa’ an sakong puso
Dai natitiwasay
Rinororop an dai maipaliwanag
Hararom na mga bagay…!

Sa irarom kan daghan ko
Nagngongoyngoy
Sa kawa’ran nin paghidaw
Mga nakaaging panahon

Tinatakma pinupugolan
Alagad dai makapotan
Dunong nin mga gugurang
Natalbong sa kalingawan

Siisay ako, siisay kita?
Buksi daw puson ta
May burabod pa baga
Kan mga agimadmad ta?

Inarukay sinda, inalok maglakaw
Sa bangging diklom
Magbaktas kan dalan
Pabalik sa hinalean

Matunok, magapo an agihan
Mamundo an mga nakita nadalan
Daing nabangon, nabungkaras
Paglanat, pagsunod na kaskas

Sa kapatagan, kadlagan
Huna dai malalagalag
Lawigaw an mga dana’
Daing tapos an pagbaklay

Madiklom an bangging tagnong
Ni siyap, ni bura’ daing nadadangog
Siisay an maisog, oragon na masosog
Kan satong kalag sa modernong panahon?

Posted in 1. Leave a Comment »

TIRIGSIKAN NIN MGA BURAT

Tigsik! Tigsik ko!
An arak na naula,nalasik
Ay tara an bote dai na nabirik!

Tinitigsikan ko si padi
Inom ka lang sagkod na marindi
Daing bale, ta an aldaw na ini
Saimong gayong bertdi!

Tigsik ko an sili
Kagaton mo orog kapwerte
Pero hare ka ta an lata’
Yaon sa malanit na dila’!

Tinigsik ko an dai sukat tigsikon
Natatagong birtud kan babaeng gi’tilon!
Inarukay baga mga lalaking bale-baleon!

Tigsik ko sakong singsing
Nagkikilyab, nagsisilyab
Sinasapo sa odo nin damulag!

Tigsik kun tigsik
An ngabil mong iswil
Nagsiram nang ita’pil
Sa bote ni San Miguel!

Tinitigsik ko an sakong kainoman
Onra na yaon ka sa aratubangan
Dai ka man logod maburat o
Magkamangkamang!

Tigsik, tigsik kita!
Sa aripompon nin mga boyong
Pierde kita sa inomon
Arak baga linala’gok
Garo sana tuba’ sa darikon!

Tigsik ko si Pedrong maton
An tindog garo na sa oragon
Talsot man kun angaton
Ni Tinay na saiyang agom!

Tinigsik ko an si’mong burak
Si’mong pinaka’ingat-ingat
Dawa anong tapal mong barat
Malalaog man giraray
Kan makamandag na halas!

Tigsik na kun tigsik!
Sa saimong buhay-bagsik
Maggurang ka man logod
Dawa dai ka nang tagik!

Tigsik ko an bitoon
Nin sakong buhay
Hidaw ko an imbong
Kan saimong sinasaray!

Tigsik kita nene ko
Saimong bertday
Ngonyan na gayo
Ano gusto mong
Sakong iregalo?
Sa aldaw na ini
Espesyal saimo?

Tinitigsik ko si Mading Coring
Reyna sa kusinang maoring
Minsan iba an linuluto
Kun mayo si Pading Fermin!

Tigsik ko man an Padi sa Isla Bato
Sa pongaw nakape narosario
Nag’abot si Mamo paka odto
Pinatimplang kape si Rosario!

Posted in 1. Leave a Comment »

Ikatolong Juliana Arejola -Fajardo Workshop Sa Pagsurat-bikol

Kan Mayo 18 abot 20, ginibo an Ikatolong Juliana Arejola-Fajardo Workshop Sa Pagsurat-bikol duman sa Training Center kan CSSAC, Pili, Camarines sur.

Naalok man ako ni Jason Chancoco, sarong amigo na nagtotolod kan okasyon, na mag-ayon. Kaya tolong aldaw ako “nawara” sa Naga, yaon sa CSSAC, Pili. Maogma baga an pagtiripon duman sa Workshop ta hininguto na gayo kun pano man ngaya magkumpos nin rawitdawit. An tema iyo an teknikal na aspekto sa pagkawingkawing nin sarong tula’ na tama sa porma asin tama sa pandangog.

Idtong pigsumitir na mga rawitdawit pigrukitdukit asin pighimay kun saen nagkulang asin kun saen pwede pang pakarhayon na ngani matawan nin maray na pakasurat, mapagayon susog sa paghimate asin sa pagpili nanggad kan mararahay o maninigo’ na mga tataramon na pano nin kahulogan asin tagong simbolismo, mapukaw sa puso nin parabasa.

Mala ta haros maghiribi an kagsurat na iba ta natutuyawan na gayo kun saen nagkulang. Kritisismo na medyo palan magabat sa boot akoon kan suminurat ta aram ta man baga nalatob na gayo an siring na ehersisyo sa dangog, pangaran asin kakayahan nin sarong parasurat.

Pero, palibhasa nagpoporoon-poon pa man lang sinda, areglado lang ta ini an makakatabang sainda sa pagpagantad kan kalidad kan saindang mga sinurat asin tinogda’.

Sa parte ko garo sana ako paradalan, nagmamasid kan mga aktibidad asin kasibotan, kinakapa’ pa baga an importansya asin halaga kan siring na Workshop; dai man ako nagpadara nin rawitdawit, medyo supog ta mayo pa akong halawig asin hararom na kabatiran sa siring na pag-ngangata'(attempt) sa lantad nin literatura.

Ultimong aldaw, nagpirit akong magboses bilang reaksyon sa nakaaging Workshop ta gustong makakua man nin pa-ontol na tuyaw an mga kagtolod kan Workshop.

Duwang tema an binuksan ko na nakita ko dapat gayod ilakip sa siring na Workshop:

Enot, magtaong lektura sa mga nagbabali sa Workshop an manongod sa salaysay nin literatura nin bikol.

Sikyera, mata’wan sinda nin diit na pakaaram kun ano, saiirisay, anong mga klase, kasuarin sinururat an mga toklos (works) panliteraryo kan Bikol. Dai pwede nanggad na an modernong parasurat mayo lamang nin agimadmad sa bagay na ini.

Halimbawa, siisay an masasabi tang Ama kan Literaturang Bikol? Poon 1900, ano an mga nasurat na? Mga komedya, plusa, o mga nobena lang baga ini? Ano an mga rawitdawit kaidto anas lang pan-simbahan? Ano baga an kaibahan kan ariwaga, tigsik, dotok, tagolaylay sa ibang klaseng literaturang bikol? Dawa ngani an mga nasambit mas na itinataram (o iinaawit) ki isinusurat, ano an impluwensya ninda sa pagsurat? Sairisay an mga parasurat kaidto?

Malinaw na an modernong parasurat dai pwedeng mayo lamang pagkagamiaw kan AGI-AGI asin GIRA kan literaryong bikol. Pinaknit mo sinda kumbaga sa panahon asin nagsusurat sinda sa contextong kawang, mayong panakin asin mayong ginugunoan.

Dai ta man gayod menoson an mga paghingoa kan mga kamagurangan ta. Seguro, may maguguno man kita nin materyal sa mga sinurat ninda na lalong mapayaman kan mga susuraton ta ngapit.

Ikaduwang tema na dapat ka-rapot sa pagtais nin pagsurat iyo an dikit na giya o pata’naw kan tamang paggamit kan lenggwahe mismo na iyo baga an kasangkapan kun baga sa pagtogdok nin estraktura. Bako sana sa punto nin gramatika kundi sa punto nin bokabularyo, naguguma’ nya an sanga-sangang kahulugan kan kada tataramon na ginagamit.

An sarong poeta, nobelista, o para-osipon sa papel kumbaga, medyo dapat may sangkap asin maninigo na pakanood kan mismong lenggawaheng saiyang ginagamit sa pagtahi asin pagsuru-surogpon, ngani makahaman nin magayon na komposisyon. Dawa masabi tang may lisensya an parasurat, orog na an pararawitdawit, sa pagmukna’, dai man gayod pwede na rabaraba sana, maski saen makasorabag sa pagguhit an saiyang bolpen.

Sabihon tang an teknikal na kakayahan importante sa pagkawing nin rawitdawit pero importante man an bastanteng kaaraman kan mismong lenggwahe. Lalo na pati sa rawitdawit mas magabat an pangangaipo sa paggamit nin tataramon. Dapat malikay, masiri’, asin maingat kun arin an kataga’ na iguguhit.

Halimbawa, kun an gustong ipahayag iyo an “grabeng kaanggotan”, pwede gayod mas bagay isurat “nagsolwak an dugo ko” imbes magsurat “orag na gayo ko saiya.” O “rupit na siwo’,” imbes sabihon sanang “basa-basa siya.”

An sa itaas ilustrasyon sana kun ano ta maray na gayo medyo mayaman kita sa tataramon ta mas orog kitang makakapahayag kan satong nasasaboot kun kita nagbibilog nin rawitdawit, o anopaman na literaryong gibo.

An mga puntong binuksan ko duman sa pagtapos kan Workshop pinagtawan man nin reparo ni Carlo Arejola, saro sa panelista, na nagpadalagan kan kasibotan. Sabi niya, gayod sa ika-apat na workshop iaayon an mga temang ini ngani magtaong mas hararom na adal sa mga mabarali.

An keynote speaker palan duman sa workshop iyo si Prof. Ma. Lilia F. Realubit, Ph.D. na sa saiyang pambukas na pataratara, nagsabi “Ikatolong taon na ining pagtiripon kan mga parasurat Bikol sa tabang kan Premio Arejola na matawan nin lugar asin oras na magkaorolay asin magkasararo an satong mga isip asin boot manongod sa tema ngonyan na taon: An Parasurat Sa Bagong Panahon: Nagpupublikar, Nadadalan, Nadadangog, Yaon Sa Tahaw Kan Kasiribotan.”

Logod, magin pertinente an parasurat Bikol, yaon nanggad nakikitusay sa tahaw nin kasiribotan tataong magpulso kan kutabkutab kan banwaan.

Posted in 1. Leave a Comment »

Nagabay Ako Sa Albay


Ini an nabasa ko sa sarong Paisi sa website kan Oragonrepublic:

Inaagda kamo sa Ma-rawitdawit an Sarong Banggi sa Peninsulares Library Cafe (435 Dalan Rizal, Kabangan, Lunsod Legazpi) sa Webes, 30 Marso 2006. Babasahon kan nagkapirang kagsurat an saindang mga rawitdawit. Maghapit tabi, 6 sagkod 10 na banggi. Paki simbag po: tel 480-4888; cp 0928-778-8347; e-surat laurelpenaranda

Pagtingag ko sa kalendaryo, mismong aldaw na idto an paghimo kan okasyon! Hmmm… sabi ko maiba man an banggi ko, ano kun magpaAlbay ako?

Alagad, binaton ko an telepono saka nag-apod ako sa Peninsulares Library Cafe. Libre man daa an pag-ayon sa tiripon, daing bayad. Marayrahay. Nyako gasto ko lang sa gasolina saka sa pagkakan kun mangyari. Plano ko ma-uli mansana ako pagkabanggi.

Tineks ko si Noel D. kan Tabaco. Hinapot ko sya kun maatendir. Kan enot nagteks dai daa ta dai pa nagsweldo. Maniwang pa an bulsa. Teks ko sya uli. Nyako sayang. Magkahilingan kami kuta giraray. Enot nagkahilingan kami igdi sa Naga kan Enot na Anibersaryo kan Oragonrepublic.

Pakahaloyhaloy, nagteks sya na maayon sya sa tiripon kan mga Pararawitdawit ta nakaawit sya nin diit na pamasahe. Sabi ko, di oke.

Bakong subasuba su pagpaAlbay ko. Dangadang pa lang akong Nabua, bagwak na an oran. Maromarom nang maray an dalan. Sabi ko baad madisgrasya ako sa katuyohan na bakong negosyo. Parati an pagpapaAlbay ko rason ta mabakal epektos sa tindahan mi ni agom.
Solo lang pati ako nagdrayb, mayong kaiba. Anoman mangyari mayo lamang matuwang sako sa remalaso. Nagpipilingpiling ako saka nagraraway sa linti na panahon!

Pag-abot kong Daraga madiklom na talaga. Nangalas ako sa mga bagong edipsyo sa banwang ini. Iba man pala an hitsura kan Daraga kun banggi! Mailaw, dakul nagkikimat-kimat. Saka risang masibot an mga tawo. Tanda nin sarong mauswag lugar.

Kan inabot ko an pagdolonan nin Legazpi, napaborahat an mga mata ko. Ibong-ibong may mga posteng may ilaw. Idto palan tinaytayan kan Legazpi kan mga posteng de ilaw sagkod sa sentro! Labi segurong sanggatos an posteng idto. Ibang-iba an hitsura ta pati katindogan kan poste inilawan pa patos sa salming! Pandeorag talaga!
Panturista an dating! A city in lights kun banggi.

An impresyon ko tolos an Legazpi garo mahiwason nang maray. Mas dakula na sa Naga. Mas buhay na. Nagpipirikpitik na. Naglaog sa isip ko, ano kaya an night life igdi? An tuyaw kan mga tagaNaga siring ko, an Legazpi daa tigbak na kun banggi. Mayong mga linga-lingaan lamang. Tururog na an tawo tolos maski alas 7 pa sana. Igwa naman sinda kan Magsaysay Night Strip kan Naga? Ano daw.

Totoo dai ta masusukol an kultura kan sarong lugar kun banggi o kun ano an ginigiribo kun banggi! Mas pa, dakul an milagrong nangyayari kun banggi dai konektado sa kultura o progreso. O sa maayahay na pag’aling-aling sa tuyong pagpahingalo asin paghale nin kapagalan.

An gama-gama ko makaabot sa dudumanan patos nin paglangkag ta sabi ko maogma man gayod an maabotan ko: mga Albayanong sa tahaw nin pagkape-kape nagbabasa asin nagdadangog nin mga rawitdawit, nagsasapa’ sa isip asin puso kan mga tagong kahulogan kan irinarawitdawit. Ini gayod an tanda nin paghinog asin pagrarom nin dunong nin sarong tawo. O, iba man kaya an madatngan ko?

Sa sarong teks, nagkasumpongan kami ni Noel na naghalat sako sa LCC sa may rotunda. Idto palan, mabalik man kami giraray sa kalabaan kan posteng kailawan, na iyo na palan an kalye Rizal kan mga tagaLegazpi.

Mala ta an nalaogan mi sarong garo suanoy nang harong, mala-Kastilang panahon an desenyo, anas tabla an salog, an lanob.. pati mga retrato nakakwadro sa antigong kolor… kulang na lang si Rizal an magsabat samo, mag-abrasa.

An ambiance sa laog malomhok, mahayahay, matuninong… talagang marelaks kang husto! Duman sa oro-enotan kan kakanan (restawran ini palan) may sarong kwarto na dakul libro. Haros library na nanggad. Pang-intelektwal na kakan-kakanan. Pwede ka daa magkua, magbasa nin libro manta nagkakape. Talagang, naiiba!

An kagsadiri kaining Peninsulares Library Cafe iyo si Laurel Peñaranda, sarong mapution na babae, marigmat an isip, intelektwal, magayon. Sa saiyang hiro-hiro, mayo man pinag-iba sa mga nakaturukaw sa halabang lamesa, baga sarong poet man an dating.

Sabi ko garo napaiba ako sa bako kong katropa. Mala ta yaon duman si Gilbert ‘Godie’ Calleja, microbiologist-poet kan Canada (tubong Bacacay, Albay), Raffi Banzuela, saro man na bikol poet, Mrs. Baldo kan BU, sarong maestra, na kaiba an saiyang aking lalaki na writer man, Frederick Lim, dating editor(?) kan sarong college paper sa Aquinas University, saka lima o anom pang dai ko nadakop an mga pangaran. Kami lang ni Jason Chancoco an taga-Naga. Anas sinda taga-Tabaco o tagaLegazpi.

Sala ako na maghuna palan na nagkakape-kape sinda. Naabotan ko nag-iirinom-inom red wine. Magkapira bagang singasingaon an somsoman: sirang may sarsa, mani, chicharon, asbp. Huna mo mga intelektwal na sobra kadunong an nakaturukaw. Ako yaon lang sa pagmasid asin pagdangog.

Medyo ngani ako napasupog ta kun igwa man daa akong darang libro, ikaag ko na sa lamesa! Idto palan kadaklan sainda dakul nang mga tokda’, mga rawitdawit, mga istorya, halipot na osipon asin kun anoano pa an napalagda na sa mga magasin, peryodikal saka sa mga librong panliterario!

Mayo akong nanguso duman na sarong rawitdawit (na dapat saimong sinurat) ta nagpopoon-poon pa sana man ako pagkumpos y tirikyawit pa ngani… masupog bagang ipadangog ko sa atubangan nin mga haloyan nang nagsusururat.

An natandaan kong sinabi ni Mr. Banzuela iyo idtong pagtaram nya saka tinawan nyang doon na dapat daa magbilog nin sarong Kaburunyogan nin mga parasurat sa Bikol “igdi sa Albay” ta sa Naga igwa na daa kan Kabulig-Bikol, sa Sorsogon yaon an “Letra”.

Sabi ni Noel D. igwa sinda nin kasararoan na inapod nindang “Banwa” duman sa Tabaco.

Naromdoman ko na kan panahon na Rev. Padre Luis Dimarumba, kan taon 1927, nag’organisa sinda na Rosalio Imperial, Sr. kan “Academiang Bikol”. Dakul daa an myembro kan Academia. An pahayagan ninda iyo idtong 10-pahinang SANGHIRAN NIN BIKOL na an katuyohan mapayaman asin mapakaray an lenggwaheng bikol asin maparambong an literatura kaini.

Sa lawig nin panahon, magkapira pa an paghingowa na magtao nin maigot na pag’ataman sa kultura asin literaturang Bikol alagad an mga pag-ngata’ na ini natalbong na sa kalingawan.

Ngonyan dakul naman an naggigiribsaw na mga hiron pasiring sa siring na intensyon: mabuhay-liwat, mapakusog, mapapusog an literaturang Bikol. Nakaka-ogma ta mga bagongtawo na an mga nagsusururat asin nangengenot an Arejola Foundation for Social Responsibility (sa pamamayo ni Carlo Arejola, sarong Palanca Awardee)sa pagtolod kan hiro’ na ini.

Nagbibilog kan mga parasurat iyo an Kabulig-Bikol, sarong kaboronyogan base igdi sa Naga alagad may mga kaapil man haleng Albay asin Sorosogon. Sa cyberspace, yaon man an website na Oragonrepublic.com na lipotok nagaako nin mga tokdang bikol magin man ini rawitdawit, halipot na osipon, salaysay o nobela.

An paggabay ko sa Albay saro bagang pag’sirip sa kalakawan sa lantad nin literatura igdi sa Kabikolan. Tunay nanggad dai mapupugol an nagbubuladbukad na kamawotan sa puso nin sarong parasurat na magmukna’ ta ini natural sa saiyang pagkatawo.

Posted in 1. 1 Comment »

ANO AN TIGSIK?

An tigsik saro nang forma literario na nagpoon kan mga panahon na an mga apoon ta natiripon sa sarong inaapod na abatayo. Igdi yaon an irinoman, oromawan, karantyawan, kaorogmahan na daing siring.

Sa abatayo (feasting), namundag an tigsik. Inaapod pa man an tigsik na “kansing”. Kun sa Ingles, toast. Itataas an baso sa pagtigsik -an uso pa kaidto basong kahoy, gibo sa naga o narra. Sa aragitong na ini, saro saro natigsik; magsalang pag-omaw, pagkalwag, o pagtuyaw sa anoman na bagay o kiisay man.

An tigsik bakong simpleng pagtaram. Ini pasilyak i-nginunguso. Ini sarambit (rhyming), parati mapangisi, may silyab nin dunong asin igdi maanyapan an liksing-isip kan paratigsik. Bako ining osipon ta halipot sana ini.

An abatayo kumboot magdamlag, sagkod na maboyong nin husto. Kun kasoarin nagrararom an banggi, an mga paratigsik palingpaling naman, pero orog na marigmat an isip, mahalnas an dila; sinda matatabil na asin bakong harayo pati mga kababayehan nakikisabatan man sa tirigsikan.

Ano an laman nin mga tigsik? Dawa ano na sana. Basta an importante malatoy ini, may pakol sabi kaiyan, may lagatob. Pag magayon an tigsik yaon an purusngakan, ngarakngakan, torolodan, sirikohan. Haros mapatod an hinangos sa harakatak!

An tigsik, pagburat na, nagigin makolor na, sabi kaiyan. Medyo naguuru-usmak na gibo kan kaburatan.

Magdangog kamo sa nagtitirigsik na mga burat; mapiling-piling sana kamo ta kun kasoarin bururat, naruluwas an orag!

Ini an magkapirang tigsik nakua ko sa mga paraburat:

Tigsik ko (ngaya) sa buskay,
Aro-aldaw rinuruskay!

Tigsik ko ki Ana,
Nagsakat sa tuba,
Nalislis si saya,
Nahiling si bi-aba!

Tigsik ko sa tigsik,
Si’mong laway,
Nagtataralsik!

Tigsik ko sa susong
Matibo’gong
Abang siram g…..!

Tigsik ko sa mata,
Burahat makahiling,
Idto palan may muting!

Tigsik ko ki Maria,
Bihag an puso ko niya,
Ay, sagkod noarin ako
mahidaw saiya!

Tigsik ko sa orag-oragon!
Maglakaw labay-labayon,
Pinolpog nin mabooton!

Tigsik ko ining kagayonan
Kaining sakong kahampang
Tanganing dai nya malingawan
Sagkod ako magadan.

Tigsik ko an romero
Itinanom ko sa gilid kan tinampo
Ano daw an birtud kaining romero
Ta nagparahiro huli ta igwa na nin bago!

Sa tigsik naheheling an masanggaya asin magian na pagdara nin buhay kan mga Bikolano. Sabi kaiyan, easy-going, mangiriton, maki-amigohon. Naheheling man igdi na maski anoman na remalaso, rugmak nin bagyo, linog, baha, paltik sa oma, o tsunami
pa gayod, nakangirit pa y rinirirong na sana an pagtios.

May nabakal ako kaidto nin sarong librito sa Cecilio Publications na puros tigsik an napalaman, “1000 tigsik” an titulo. Kanogon ta dai ko na nakukua. Garo sinurat magsala ni Rosalio Imperial (dating alkalde kan Naga) o ni Antonio Salazar, sarong taga Bombon, Cam. sur. (Kun makua ko i-blog ko an hitsura nya)

An sitwasyon sa pagtigsik hinahagad na halipot sana an tigsik, garo sarong paputok na naboag bigla. Sala an pagsurat tigsik na ipinorma na sa sarong rawitdawit ta an rawitdawit boot nganing sabihon dakul ka nang pigparasabi.

Ano pa, an terminong “rawitdawit” rapot (related) sa taramon na “yawit“.
Naromdoman mo an sinasabi na “kun ano-ano (ngayang) yawit!”? Sabi kaiyan, endless commentaries.

Kaya, an tigsik hayoko, bigla, mapanas, maharang, asin mapangisi.

Kulibat ko palan, hinanap ko an entri kan katagang “tigsik” sa librong pinaluwas kan Komisyon sa Wikang Filipino “Etnikong Bokabularyong Bikol” (2004). Makangalas ta iba an kahulogan tinao ninda sa taramon na ini (d. 232):

tigsik – toast; Fil – ihawin; Al – landag; Sor, Mas – ihawon;
CN – ihawin, sugba; CS – asal, darang; Cat – tigsik

Sa Catanduanes daa, an taramon na “tigsik” gustong sabihon “sugba, tosta, asal, dangdang” kun sa Naga/Camarines Bikol! Naloktawan na gayo an ibang kahulogan kan terminong Ingles na “toast” (a proposal to drink to a person, etc. or a sentiment just expressed before so drinking). Tama talaga ini? Tinitigsik, inaasal?

Garo medyo napasala’ igdi an WKF. Seguro hapoton ta an mga taga Catanduanes kun iyan an ginagamit ninda! Ogidon nanggad ini ta an sunod na hapot, ano an Ingles “toast” (pagtaas baso saka pagtaong onra, pagtuyaw, pagpangisi) sa Filipino saka sa iba-ibang dyalekto igdi sa bikol,na kun igdi sa Naga/Camarines “tigsik” o “kansing“?

Sa sakong pagtubod, pororopot an partikular na entring ini sa librong pinaluwas kan WKF.

Posted in 1. Leave a Comment »

The Extinction Of Philippine Languages

Much has been said of the eventual extinction of all Philippine languages because of the cock-eyed language policy of the government where only one, in the pursuit of one national language to prevail, is being developed, enhanced and promoted.

Tagalog is considered to be the sole survivor in this wholesale extinction as it was chosen to be the basis of a national language yet to be fully developed.

Now, if this is soon to become a reality within this century, as some linguists fearfully predicted, is this not culturally suicidal for a nation?

If the United Nations is imminently worried of the extinction of some animal species like the Tasmanian dog of Australia, is not a language, the very mirror of a people’s soul, just as extremely important, or even more so, than the Tasmanian dog?

Do we not celebrate the sheer number of cultures, and the wealth of languages we find in every corner of the world? Is this not simply the reason why tourism is an exciting industry because of unique cultural dissimilarities?

Can we not say bluntly that if you kill or purposely eradicate a people’s language is this not a vicious kind of ethnic cleansing where you cut the tongue literally to make the people rootless and ashamed of its identity?

It is true languages come and go, as history is littered with the death of so many, but today’s generation of peoples is more enlightened now. Cleansing of any sort cannot be tolerated or adopted as a matter of official policy. Every minority is protected and respected and while integration may be an ideal, it is no justification to ride roughshod on the minority’s wishes to retain its own culture, just for the sake of state-building.

I would even venture to say that the various indigenous cultures should enrich, strengthen and vivify the nation. It would be sheer hubris to aver that only one ethno-linguistic group can contribute to the verdant growth of a nation’s culture!

The issue rests on the question of cultural diversity. Perhaps we can liken it to the fauna and flora of the world. Modern thought now places great value to the bio-diversity of our planet. We now take grave concern when a plant specie dies or a unique, beautiful butterfly with elegant wings, the last of its specie, will die never to resurface on this planet.

Our country came to being out of the colonial imperatives brought upon its people by the occupiers who, it is true, had to ignore diversities for the sake of building one nation-state.

Our leaders also ignored the fact that, out of our dim past, we emerged as a nation with diversities. We were not homogenous in culture. We speak more than 160 languages. However diverse, each reflects the world-view and unique culture of each ethnic group .

The question now is, are we to obliterate these languages for the sake of statehood?

Are we to make the vast majority of our people embarrassed to use their own native tongues, oppressed in their own nation, deprived and disemboweled of the pride to possess and use the tongues of their forebears?

Are we to cast aside this vast cultural wealth for the sake of state homogeneity?

To continue with this policy of ethnic weeding, so to speak, is to inflict upon ourselves a great deprivation of untold magnitude.

I fear the day when my great grandchildren cannot even read what I write in Bikol for it has been debased slowly, unobstrusively, imposing no pain or sense of loss while the debasement and denigration take on a form of denial of its existence.

Again, if the United Nations takes great loss for the Tasmanian dog, are we not also to feel even greater pain to realize we have lost a treasure handed down to us by our ancestors?

Ultimately, it rests upon each ethno-cultural group to safeguard its own treasures for no one else will. One header in the http://www.oragonrepublic.com website says it all: Kun bako kita, siisay? (Trans.: If not us, who else?)

Yes, indeed, no one else, but no one else, will do it for us!!!

Posted in 1. 1 Comment »